Oneindig droogvallen

Oneindig droogvallen

NAP -45 meter

Tekst Paul en Betty Temming

Het was al licht toen ik wakker werd. Tot mijn verbazing merkte ik dat ik tegen Paul zijn knieën aankeek.

Best mooi van zo dichtbij. Niks aan de hand dacht ik, hier op het Hornhuizer Wad spoelt het zand onder het schip vandaan en net als vanmiddag liggen we wat scheef. Ik klim weer wat naar boven en ben blij dat we geen satijnen lakens hebben. Langzaam wakker wordend voel ik me toch niet helemaal gerust. Ik besef me weer dat we ‘s nachts naar dieper water gevaren zijn en dat we helemaal niet droog horen te liggen, maar in een aantal meters water. Een kopje klettert op de vloer, een stapel afwas glijdt met een hoop geraas in de spoelbak. Al m’n zintuigen zijn in één klap wakker. Ook Paul zit ineens rechtop. Wat was er gebeurt; ’s nachts hebben we wel degelijk in diep water gelegen, door de stroming zijn we aan de zijkant van de geul terechtgekomen. De Isis ligt aan stuurboord droog op de hoge steile bank, aan bakboord staat nog één meter dertig water. Oeps! Het is over een uur pas laag en het schip ligt wel 40 graden schuin. Het voelt allemaal heel bizar, maar met de wetenschap dat het water snel weer op zal komen, proberen we koffie te zetten.

Tijdens de laatste ijstijd (ongeveer 12000 jaar geleden) is de Waddenzee één grote toendra. De Noordzeespiegel ligt vele malen lager dan nu. Hevige stormen veroorzaken enorme zandverstuivingen. Het hele land is onder een dikke laag zand verdwenen.

Langzaam verandert het klimaat in onze omgeving, het wordt warmer en vochtiger. De zeespiegel begint sterk te stijgen; van wel -45 meter tot -3 meter onder NAP. De Noordzee loopt vol en het is niet meer mogelijk om naar Engeland te wandelen. De zee dringt diep het binnenland in en vormt een baai, later bekend als de Zuiderzee. Tussen 2100 en 1250 voor Christus stijgt het gemiddeld zeeniveau nog verder naar -1 meter onder NAP. De Waddenzee word steeds groter. Franeker, Bolsward en Sneek maken nog deel uit van het Waddengebied. Een duinenrij ontwikkelt zich in het Noorden en verandert doorlopend.

“Seer uytnemende hooghe vloet"

24 december 1593.

Op de rede van Texel liggen 150 schepen op gunstige wind te wachten.

Vele schepen slaan tijdens een zeer zware storm van hun ankers en rammen andere schepen.

Vierenveertig koopvaardijschepen vergaan en ongeveer duizend mensen verdrinken.

Nederland wordt tot in de achttiende eeuw regelmatig getroffen door stormrampen en overstromingen. Vele tienduizenden, zo niet honderdduizenden mensen komen om door het verwoestende water. Nederland krijgt in deze periode haar ‘huidige’ uiterlijk. In de middeleeuwen geeft men de rampen de naam van de heiligen waarvan de feestdag valt op de dag van de ramp. Zo zijn er bijvoorbeeld de Allerheiligenvloed, St. Elizabethvloed, Damianusvloed, St. Lucasvloed en een groot aantal Kerstvloeden. Vrijwel alle heiligen hebben wel hun naam gegeven aan een ramp.

De ergste ramp doet zich voor in 1570, de Allerheiligenvloed. Op 1 november van dat jaar zweept het water nog hoger op dan in 1953. Primeur bij deze vloed is dat er voor gewaarschuwd was: de Domeinraad in Bergen op Zoom heeft op de ochtend van de ramp een waarschuwing gegeven voor "seer uytnemende hooghe vloet". Het heeft niet geholpen, het wordt de ergste watersnoodramp uit de geschiedenis van ons land.
Talloze dijken aan de Hollandse kust begeven het en het water richt een complete ravage aan. De hele kust van Vlaanderen tot Groningen overstroomt. Friesland (waar meer dan drieduizend mensen omkomen) en Zeeland worden zwaar getroffen. Maar het was eigenlijk overal mis: een brief van de hertog van Alva aan koning Filips II vermeld dat maar liefst vijfzesde deel van Holland onder water staat.


De dijkpeilstenen van Hudde

De oudste vermelding van de naam 'Stadspeylsteen' in Amsterdam duikt op in 1674. Toen het stadspeil van Amsterdam ook buiten Amsterdam in gebruik werd genomen, ontstaat de benaming Amsterdams Peil (AP). Na een ernstige overstroming in 1675 geeft de burgemeester van Amsterdam, Johannes Hudde, opdracht de zeewering langs de zuidelijke oever van het IJ aanzienlijk te verhogen en er sluizen in te bouwen. Met behulp van acht grote, witmarmeren stenen wordt in 1683 in opdracht van Hudde de hoogte van de verhoogde zeedijk langs het IJ vastgelegd ten opzichte van het stadspeil. Deze 'stenen van Hudde' zijn ingemetseld in de acht sluizen in de nieuwe dijk langs het IJ. De horizontale groef op de stenen is op zeedijkshoogte aangebracht; te weten 9 voet en 5 duim (2,676 m) boven het stadspeil.

Eén jaar voor dat onze Klipper Isis (1892) voor de eerste keer te water werd gelaten werd de naam 'Normaal Amsterdams Peil' (NAP) geïntroduceerd. Na een nauwkeurigheidsmeting ontdekte men dat de hoogte van veel peilmerken niet juist waren, deze zijn toen aangepast. Vanaf dit moment werd AP (Amsterdams Pijl) NAP (Normaal Amsterdams Pijl). Het referentieniveau van het NAP is gelijk gebleven aan dat van het AP.

De definitie van het AP (later NAP) luidt sinds 1683 tot heden: 9 voet en 5 duim beneden het merk op de stenen van Hudde. De acht primaire merken van het AP lagen in één waterpas vlak. Op die manier was het AP gefixeerd.

Het IJ staat tot 1932 nog in verbinding met de Zuiderzee die op haar beurt in open verbinding staat met de Waddenzee en de Noordzee. Ook eb en vloed waren dus nog merkbaar op het IJ, al is het gemiddeld tijverschil 32 cm minder dan langs de Noordzeekust. De Zuiderzee is in 1932 door de Afsluitdijk afgesloten van de Waddenzee en de Noordzee. Eb en vloed hebben hier geen invloed meer.

Het idee achter NAP is heel simpel. De theorie is echter niet zo makkelijk; het NAP-niveau is namelijk geen plat vlak, maar een gebogen vlak dat de kromming van de aarde volgt. Het gaat hier om de hoogte van én verschillen tussen punten op een bol, onze aardbol. Op een afstand van 10 km is het verschil tussen een plat vlak en het gebogen aardoppervlak al 7.80 m. De zeespiegel is ook geen plat vlak, maar een gebogen vlak. Het oppervlak van de wereldzeeën volgt ook de kromming van het aardoppervlak dankzij de zwaartekracht. Het NAP is een eenmaal gekozen en vastgelegd referentieniveau. De stand van de zee is geen vast gegeven, maar verandert in de loop der tijd ten opzicht van dit referentieniveau. Na de laatste ijstijd, toen de Noordzee helemaal was drooggevallen is de zeespiegel wereldwijd wel honderd meter gestegen. Dit kwam door het afsmelten van de ijskappen op aarde en de uitzetting van het oceaanwater door de stijging van de temperatuur. In Nederland speelt ook de bodemdaling een rol door beweging van de aardkorst en winning van gas en zout.