Een veilige haven

De inwoners zijn zeer eenvoudig, en wegens goede zeden en braafheid geacht, ofschoon de meesten thans in verarmden toestand verkeeren, ten gevolge van verminderde welvaart en rampen.

Het grootste aaneengesloten natuurgebied in West-Europa strekt zich uit van Den Helder in Nederland tot voorbij Esbjerg in Denemarken. Het Nederlandse deel bestaat niet alleen uit de Waddenzee, maar ook de kuststrook en de vijf eilanden Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog maken er deel van uit. Het gebied bestrijkt 30% van de Nederlandse, 60% van de Duitse en 20% van de Deense kust. In totaal liggen in dit gebied zo'n 50 eilanden en grote hooggelegen zandplaten.

De grootte van de eilanden wordt bepaald door het getij en de sterkte van de stroming. In Nederland is het verschil tussen hoog en laagwater minder groot dan in Duitsland en Denemarken. De kracht van de vloedgolf is hier ook kleiner, de Nederlandse eilanden hebben dus minder te verduren dan die van onze Oosterburen. Dit is duidelijk zichtbaar aan de grote van de eilanden. In het verre Oosten moet er per getij meer water in- en uitstromen dan in het westen. Tussen de Waddeneilanden worden de zeegaten naarmate men oostelijker komt steeds groter en de eilanden steeds kleiner. Texel is het grootst en in de Duitse Bocht zijn vrijwel geen eilanden aanwezig.

Wat is er mis met ons?

Vanwaar de drang nu al vaarwel te zeggen tegen de totale rust, de schoonheid en de duisternis?
Waarom willen we ‘ergens aankomen’ en is het hebben van een doel zo belangrijk?
Die sterke behoefte aan beschutting en een terrasje, buren, bossen en vreemde mensen, waar komt dat ineens vandaan?

Drie dagen zijn we aan het scharrelen op het Wad en we voelen nu alweer de drang ‘echt’ land onder de voeten te hebben. Op het Wad liggen gelukkig een aantal prachtige parels die onze behoeftes kunnen bevredigen. Mogelijkheden te over, ieder eiland heeft zijn eigen specifieke karakter. Eén ding hebben ze gemeen ….. Op de ruige omgeving van het Wad zijn zij onze veilige haven. Niet alleen voor storm en onweder maar ook voor onze innerlijke gemoedstoestand bieden ze een geborgen aanlegplaats.

Schelling (Ter-)

Eiland ten Noorden van de Zuiderzee. Het ligt op ruim 53o Noorderbreedte en ruim 22o Oosterlengte, 1 1/2 uur noordoost van Vlieland, 2 uur ten westen van Ameland en 5 uur noordwest van den vasten wal der provincie Friesland. Het wordt verdeeld in Ooster-Schelling en Wester-Schelling, welke ieder hunne bijzondere regtbank hebben. Aan de noordzijde der duinen is een breed strand, waarop vele schepen verongelukken. Die van Ter-Schelling beweren dat zij, volgens oude herkomsten, een vrijplaats voor misdadigers hebben op hun eiland.

Oorspronkelijk was Terschelling slechts een vrij kale zandhoop. Terschelling wordt in de Romeinse tijd al genoemd; Wexalia is dan haar naam. Later krijgt het dorp en het eiland de naam van de zandplaat ‘De Schelling’. In de loop der jaren is de naam van het dorp geleidelijk veranderd van Westeinde, West-Schelling, naar West-Terschelling. Ook is het dorp vroeger vernoemd geweest naar Sint Brandarius, de heilige van de branden. Tijdens de Tweede Engelse Oorlog wordt het dorp door een inval van de Engelse vloot vrijwel volledig platgebrand. De aanvoerder van de Engelse vloot, Robert Holmes, vermeldde "a town called Brandaris" verbrand te hebben. Tot in de zeventiende eeuw wordt het dorp kortweg Brandaris genoemd, een naam die nu bij ons bekend is als de vuurtoren van het dorp.

Met de opkomst van de Zuiderzeehavens groeit het belang van het Vlie als zeestraat naar de Noordzee. Kampen laat daarom rond 1323 een baken bouwen aan een natuurlijke baai nabij het huidige West-Terschelling. Dit baken wordt later een vuurtoren. Pas in 1826 kan een echte haven worden aangelegd en werd Terschelling vestigingsplaats voor het Loodswezen, de Kustwacht, de Vaarmarkeringsdienst en de zeevaartschool Willem Barentsz. We kunnen het ons haast niet voorstellen maar omstreeks 1850 wordt de haven gebruikt door 26 buitenschepen, 22 rijksvaartuigen, 60 binnenschippers en maar liefst 414 vissersvaartuigen. De Dellewalbaai, de enige natuurlijke baai van Nederland, beschutte deze 522 schepen tegen storm en slecht weer.

De haven ligt aan het diepe Schuitengat, dat naar het oosten verder gaat als Oosterom. Tegenover de haveningang ligt de groene lichtboei SG 15. Voor de haveningang staat gedurende een groot deel van het getij een dwarsstroom. Vergis je niet: de dwarsstroom kan erg verraderlijk zijn! Als je nu op een van de havenhoofden wordt gezet dan ben je zeker niet de eerste! Het begin van de haven ligt tussen twee dammen, de oostelijke dam loopt door tot vlak voor het einde van de haven en loopt bij hoog water onder. Het opkomende water stroomt met een aanzienlijke snelheid langs deze dam en voedt het Oostelijk Ras. Bij eb stroomt deze via de haven weer leeg; hierdoor blijft de haven ‘kunstmatig’ op diepte en spoelt de haven regelmatig lekker schoon. Door de beschutting van de haven is bij westelijke en noordelijke wind moeilijk te zien wat voor een weer het ‘buiten’ is.

Texel en Eierland

De rede van Texel ligt vol schepen. Kleine bootjes varen heen en weer met vaten drinkwater afkomstig uit de putten bij de boerderij Brakestein. Het water van Texel is favoriet, het is ijzerrijk en staat bekend om zijn lange houdbaarheid. De putten worden de Wezenputten genoemd, de opbrengst van de waterverkoop gaat naar het weeshuis.

Al in de Midden Steentijd zijn er enkele nederzettingen op Texel. Pas rond 1300 worden dammen en dijken aangelegd waardoor polders ontstaan die “cooghen” worden genoemd, wat terug te vinden is in plaatsnamen zoals De Koog. Begin 1600 is Eierland een zelfstandig eiland, het maakt nog geen deel uit van Texel. Provinciale Staten verpacht het eiland Eierland aan de 'kastelein'. Deze beheerd het station voor de postverbinding van Texel naar Vlieland. Hij is naast kastelein ook strandjutter en verleend onderdak aan schipbreukelingen. Eierland dankt haar naam aan de grote hoeveelheden (meeuwen)eieren die de kastelein verzamelt en verhandeld. Omstreeks 1630 wordt een begin gemaakt met het plaatsen van rietschermen en het planten van helmgras. De duinen komen tot ontwikkeling en het eiland Eijerland groeit aan Texel vast.

Schepen die vanuit plaatsen aan de Zuiderzee vertrekken, gaan op de rede van Texel voor anker om water in te nemen en bij gunstige wind uit te varen naar Frankrijk, Spanje, Portugal en later ook Oostindië. Dit brengt veel werkgelegenheid op het eiland. Er zijn bijvoorbeeld veel loodsen nodig om de schepen veilig door het Moddergat langs de zuidpunt te leiden. Later wordt ook de walvisvaart en de visvangst een belangrijke bron van inkomsten. Ook nu is de haven van Oudeschild het centrum van veel activiteiten. Het heeft een vloot van ongeveer dertig Noordzeekotters en aantal kleinere kotters voor de garnalenvisserij op de Waddenzee.

Kom je vanuit het Oosten op Oude Schild af dan zie je al gauw de vier windmolens. Iets ten zuiden van deze molens ligt de haveningang. Deze is vrij smal en er loopt een groot deel van het tij een sterke dwars stroom voorlangs. In tegenstelling tot de haven van Terschelling is er in de haven geen of nauwelijks een eb- of vloedstroom te verwachten. Stuurboord uit, achter in de haven vind je de jachthaven. Met een stevige westelijke wind vanuit Harlingen of Vlieland richting Oude Schild varen is relatief rustig in de beschutting van het Wad. Aan het eind van de reis, met de haven in zicht, kan het nog flink onstuimig worden. Op de Texelstroom spookt het dan behoorlijk, hoge rollers en diepe kuilen zijn bij deze windrichtingen geen uitzondering. Stroom tegen wind bouwt steile golven van wel twee meter hoog.

Vlieland

Het eiland, het ligt 1/2 uur te Noordoosten van Texel, 1 1/2 uur Zuidwest van Ter-Schelling. Naast de plaats, waar vroeger een steenkolenvuur brandde, staat thans, sedert 1836, een lichttoren van de tweede grootte; hetwelk staat op 53o 17' 48'' Noorderbreedte en 22o 43' 23'' Oosterlengte. De luchtgesteldheid is er zeer gezond, zodat men er onder de loodsen vele oude lieden vindt, die zich kenmerken door een grotere vlugheid, dan men gewoonlijk van hunne leeftijd verwacht.

De grootste vijand van Oost-Vlieland is het zand, dat vooral 's winters het dorp binnenstuift. Rond de vorige eeuwwisseling wordt de toestand onhoudbaar. Voor het symbolische bedrag van fl 1,- verkoopt de gemeente haar woeste grond aan Staatsbosbeheer, die voor dit bedrag de zorg op zich neemt. Op het boomloze eiland wordt tussen de beide Wereldoorlogen in een brede bosgordel aangelegd rond om het dorp. Tot op de dag van vandaag is nagenoeg alle grond buiten de dorpskom eigendom van Staatsbosbeheer.

In het eeuwig gevecht tegen de zee wordt in 1825 de Waddendijk aangelegd. Deze dijk is echter te laag en het water spoelt er overheen Oost-Vlieland binnen. Toch worden er pas eind 19e eeuw nieuwe dammen gebouwd, deze worden met de hand tijdens laagwater gemaakt. Zo begint de slag tegen de sterke ebstroom om strandafslag te voorkomen. In 1921 overweegt de provincie Noord-Holland om vanwege de hoge kosten van de kustbescherming en daarentegen het lage inwoner aantal het eiland Vlieland te ontruimen. Rijkswaterstaat verzet zich hiertegen omdat voor de werkzaamheden op het eiland mensen nodig zijn.



<< Vorige | Overzicht | Volgende >>